Một nghiên cứu theo dõi gần 200.000 người trưởng thành ghi nhận người thường ăn sau bữa tối hoặc ăn sát giờ ngủ có tỷ lệ mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa và xơ gan cao hơn. Tuy nhiên, đây là mối liên quan trong nghiên cứu quan sát, chưa chứng minh ăn khuya trực tiếp gây bệnh gan.
Ăn khuya tưởng vô hại, nhưng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe gan
Với nhiều người, đặc biệt khi đã ngoài 50 tuổi, ăn thêm một chút trước khi đi ngủ là thói quen quen thuộc: bát mì, chiếc bánh, trái cây, cốc sữa có đường hoặc đồ ăn còn lại sau bữa tối. Thỉnh thoảng ăn nhẹ không có nghĩa là chắc chắn sẽ mắc bệnh gan. Tuy vậy, việc thường xuyên ăn muộn, nhất là ăn nhiều ngay trước khi ngủ, có thể là một thói quen đáng xem xét khi chăm sóc sức khỏe lâu dài.
Một nghiên cứu quy mô lớn tại Hoa Kỳ đã ghi nhận mối liên hệ giữa thói quen ăn muộn vào buổi tối với nguy cơ cao hơn mắc bệnh gan nhiễm mỡ liên quan rối loạn chuyển hóa (MASLD) và xơ gan. Kết quả này nhắc chúng ta quan tâm không chỉ đến ăn gì và ăn bao nhiêu, mà còn đến thời điểm ăn trong ngày.
Nghiên cứu ghi nhận điều gì?
Các nhà nghiên cứu phân tích dữ liệu của hơn 199.000 người tham gia ba nghiên cứu theo dõi sức khỏe dài hạn tại Hoa Kỳ. Họ so sánh những người cho biết thường ăn sau bữa tối hoặc trước khi đi ngủ với những người không có thói quen ăn muộn. Thời gian theo dõi trung bình khoảng 16 năm.
Trong thời gian theo dõi, khoảng 4.500 người được ghi nhận mắc MASLD và 315 người mắc xơ gan. So với nhóm không ăn muộn, nhóm có thói quen ăn muộn có nguy cơ tương đối mắc MASLD cao hơn khoảng 36% và xơ gan cao hơn khoảng 28%. Mối liên hệ này vẫn được ghi nhận sau khi các nhà nghiên cứu tính đến một số yếu tố khác như cân nặng, đái tháo đường, hoạt động thể lực, lượng rượu bia, tổng năng lượng ăn vào và chất lượng chế độ ăn.
Cần hiểu đúng con số: đây là mức tăng nguy cơ tương đối trong nghiên cứu, không có nghĩa cứ ăn khuya thì chắc chắn mắc bệnh gan, cũng không có nghĩa nguy cơ tuyệt đối của mỗi người tăng đúng từng ấy phần trăm. Kết quả không chứng minh được quan hệ nhân quả.
Vì sao ăn muộn có thể liên quan đến bệnh gan?
Cơ thể có nhịp sinh học giúp điều chỉnh giấc ngủ, tiêu hóa và chuyển hóa năng lượng. Gan cũng có “đồng hồ sinh học” riêng, phối hợp việc xử lý, sử dụng và dự trữ các chất dinh dưỡng trong ngày.
Khi ăn vào thời điểm cơ thể đang chuẩn bị nghỉ ngơi, hoạt động chuyển hóa có thể không giống ban ngày. Độ nhạy với insulin – hormone giúp đưa đường từ máu vào tế bào – thường giảm vào ban đêm. Vì vậy, việc nạp nhiều năng lượng muộn có thể không thuận lợi cho quá trình điều hòa chuyển hóa. Đây là những cơ chế được đề xuất để giải thích mối liên hệ, nhưng vẫn cần nghiên cứu thêm.
MASLD là tình trạng mỡ tích tụ trong gan, thường đi kèm các yếu tố nguy cơ chuyển hóa như thừa cân, béo bụng, đái tháo đường type 2, rối loạn mỡ máu hoặc tăng huyết áp. Một số người có thể tiến triển đến viêm và tổn thương gan; về lâu dài, bệnh có thể dẫn đến xơ gan. Ở giai đoạn đầu, bệnh thường không có triệu chứng rõ ràng.
Nghiên cứu còn những hạn chế nào?
Đây là nghiên cứu quan sát, vì vậy chưa thể kết luận ăn khuya trực tiếp gây ra MASLD hay xơ gan. Thói quen ăn uống và bệnh gan được ghi nhận dựa một phần vào thông tin người tham gia tự báo cáo; một số người mắc gan nhiễm mỡ có thể chưa được chẩn đoán. Nghiên cứu cũng chưa xác định chính xác giờ ăn, lượng thức ăn ban đêm hay khoảng cách giữa bữa ăn và giờ ngủ.
Ngoài ra, người tham gia phần lớn là nhân viên y tế da trắng tại Hoa Kỳ, nên kết quả có thể không hoàn toàn đại diện cho mọi nhóm dân số, trong đó có người Việt Nam. Cần thêm nghiên cứu để xác định rõ hơn thời điểm ăn và mức độ ảnh hưởng đối với sức khỏe gan.
Có nên ngừng ăn trước khi đi ngủ 2–4 giờ?
Các chuyên gia được dẫn trong nghiên cứu cho rằng có thể cân nhắc kết thúc bữa ăn trước giờ ngủ thường lệ khoảng 2–4 giờ. Tuy nhiên, mốc thời gian này chưa được kiểm nghiệm như một khuyến cáo chắc chắn trong chính nghiên cứu. Hiện chưa có một giờ “cấm ăn” phù hợp cho tất cả mọi người.
Điều thực tế hơn là hạn chế ăn thành bữa lớn hoặc ăn vặt theo thói quen ngay sát giờ ngủ. Nếu đói vào buổi tối, hãy xem lại bữa ăn ban ngày có đủ chất và đủ lượng hay không, đồng thời cân nhắc khẩu phần nhỏ, lựa chọn phù hợp với tình trạng sức khỏe của mình. Không cần hoảng loạn nếu thỉnh thoảng ăn nhẹ muộn.
5 việc thiết thực giúp bảo vệ gan, nhất là sau tuổi 50
1. Ăn cân đối và đúng giờ hơn. Tăng rau, trái cây nguyên quả, ngũ cốc nguyên hạt và các loại đậu; giảm đồ ăn nhiều đường, nhiều năng lượng và thực phẩm chế biến sẵn. Cố gắng duy trì giờ ăn tương đối ổn định.
2. Tránh biến ăn khuya thành thói quen. Nếu có thể, hãy ăn tối vừa đủ và để khoảng cách hợp lý trước khi ngủ. Hạn chế ăn nhiều, ăn liên tục hoặc vừa xem tivi vừa ăn mà không để ý khẩu phần.
3. Vận động đều đặn. Đi bộ, tập các bài vận động phù hợp thể lực và giảm thời gian ngồi lâu. Người có bệnh tim mạch, xương khớp hoặc bệnh mạn tính nên chọn mức vận động phù hợp và hỏi nhân viên y tế khi cần.
4. Kiểm soát các yếu tố nguy cơ chuyển hóa. Theo dõi cân nặng và vòng bụng; kiểm tra, điều trị đái tháo đường, tăng huyết áp và rối loạn mỡ máu theo hướng dẫn của bác sĩ. Không tự ý ngừng thuốc khi thấy chỉ số cải thiện.
5. Hạn chế rượu bia và đồ uống có đường. Không xem rượu bia là cách giúp ngủ ngon. Nước ngọt, trà sữa và các loại đồ uống nhiều đường cũng làm tăng lượng năng lượng nạp vào mà không tạo cảm giác no tương xứng.
Lưu ý đặc biệt với người đã mắc xơ gan
Người đã được chẩn đoán xơ gan không nên tự áp dụng máy móc lời khuyên “không ăn trước khi ngủ”. Ở một số bệnh nhân, bác sĩ có thể khuyên dùng bữa phụ buổi tối để tránh thời gian nhịn ăn kéo dài và hỗ trợ dinh dưỡng. Kế hoạch ăn uống cần cá thể hóa theo tình trạng gan, dinh dưỡng, bệnh đi kèm và điều trị đang sử dụng.
Khi nào nên trao đổi với bác sĩ?
Nếu có thừa cân hoặc béo bụng, đái tháo đường type 2, mỡ máu cao, tăng huyết áp, uống rượu bia thường xuyên hoặc từng có xét nghiệm gan bất thường, bạn nên trao đổi với bác sĩ về đánh giá nguy cơ bệnh gan. Không nên chờ đến khi xuất hiện triệu chứng mới kiểm tra, bởi gan nhiễm mỡ giai đoạn đầu thường âm thầm.
Nếu đã mắc bệnh gan mạn tính, đang sụt cân, ăn uống kém hoặc được hướng dẫn chế độ ăn đặc biệt, hãy hỏi bác sĩ điều trị trước khi thay đổi giờ ăn hay hạn chế bữa phụ.
Thông điệp dành cho bạn đọc
Không phải một lần ăn khuya sẽ làm hỏng gan. Điều đáng quan tâm là thói quen lặp lại trong thời gian dài, cùng với chế độ ăn, cân nặng, vận động, rượu bia và các bệnh chuyển hóa. Với người trên 50 tuổi, duy trì giờ ăn hợp lý, ăn uống cân đối, vận động đều và kiểm soát bệnh nền là những bước thiết thực để bảo vệ sức khỏe gan. Lưu ý biên tập: Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe, không thay thế việc khám, chẩn đoán hoặc điều trị cá nhân. Nội dung được biên soạn lại dựa trên tài liệu nguồn do người dùng cung cấp.
TS.BS. Trần Việt Hùng – Endoscopist – NHTD tổng hợp
Chưa có bình luận.
