Probiotics hỗ trợ sức khỏe và tình trạng toàn thân thông qua nhiều cơ chế, bao gồm cạnh tranh với vi sinh vật gây bệnh, cải thiện chức năng hàng rào niêm mạc ruột, và thúc đẩy sản xuất các chất dẫn truyền thần kinh.
Trong những năm gần đây, probiotics ngày càng được quan tâm rộng rãi, xuất hiện trong nhiều chế phẩm từ thực phẩm chức năng, phụ gia thực phẩm cho đến các sản phẩm chăm sóc cá nhân như dầu gội hay chế phẩm điều trị mụn. Vậy probiotics thực chất là gì và tại sao chúng lại mang lại nhiều lợi ích cho sức khỏe?
Bài viết này cung cấp một tổng quan cơ bản về probiotics và ứng dụng của chúng.
Probiotics, men vi sinh là gì?
Probiotics là các vi sinh vật sống, khi được sử dụng với liều lượng thích hợp sẽ mang lại lợi ích cho sức khỏe vật chủ. Mặc dù phần lớn các chế phẩm probiotics thương mại chứa vi khuẩn, nhưng probiotics cũng có thể bao gồm:
* Nấm men (ví dụ: *Saccharomyces boulardii*)
* Nấm mốc (ví dụ: *Penicillium*)
* Một số virus như bacteriophage
Các chủng probiotics thường gặp bao gồm:
* *Lactobacillus* (vi khuẩn)
* *Bifidobacterium* (vi khuẩn)
* *Saccharomyces boulardii* (nấm men)
Ban đầu, probiotics chủ yếu được sử dụng dưới dạng thực phẩm chức năng hoặc bổ sung vào thực phẩm nhằm tác động lên hệ vi sinh vật đường ruột (gut microbiome) – hệ sinh thái vi sinh vật tự nhiên trong ống tiêu hóa. Hệ vi sinh đường ruột đóng vai trò quan trọng trong:
* Phân giải và hấp thu chất dinh dưỡng
* Điều hòa hệ miễn dịch
* Sản xuất các chất dẫn truyền thần kinh
Cơ chế tác dụng của probiotics đối với sức khỏe đường ruột
Việc bổ sung probiotics giúp gia tăng số lượng vi sinh vật có lợi trong hệ vi sinh đường ruột, từ đó:
* Ức chế sự phát triển của vi sinh vật gây bệnh (pathogens) do cạnh tranh sinh học
* Kích thích tiết các chất có tác dụng kháng khuẩn
* Điều hòa đáp ứng miễn dịch, giúp tế bào miễn dịch phân biệt vi sinh vật có lợi và có hại
* Cân bằng sản xuất các chất dẫn truyền thần kinh
* Điều hòa chuyển hóa năng lượng (phân giải, sử dụng và dự trữ)
* Tăng cường tính toàn vẹn của hàng rào biểu mô ruột, hạn chế sự xâm nhập của vi sinh vật và độc tố vào tuần hoàn
* Thúc đẩy tiết chất nhầy (mucus), củng cố lớp bảo vệ niêm mạc ruột
Không chỉ hệ vi sinh đường ruột, các hệ vi sinh khác trong cơ thể như da và khoang miệng cũng có thể được hưởng lợi từ probiotics. Hiện nay, ngoài dạng uống, probiotics dùng tại chỗ cũng đã được phát triển nhằm tác động lên các hệ vi sinh này.
Nguồn cung cấp probiotics
Probiotics có thể được bổ sung qua thực phẩm tự nhiên hoặc các chế phẩm bổ sung.
Thực phẩm giàu probiotics tự nhiên
Sản phẩm sữa lên men:
* Sữa chua (yogurt)
* Kefir
* Phô mai chưa tiệt trùng
* Sữa bơ truyền thống
Thực phẩm lên men không từ sữa:
* Dưa cải muối (sauerkraut)
* Kimchi
* Miso
* Tempeh
* Kombucha
* Dưa muối lên men tự nhiên (không phải ngâm giấm)
* Natto
* Kvass
* Một số loại xúc xích lên men
Thực phẩm bổ sung probiotics
Probiotics có thể được sử dụng dưới nhiều dạng: bột, viên nang, viên nén, viên nhai hoặc dung dịch. Khi lựa chọn, cần lưu ý chất lượng sản phẩm, đặc biệt là chỉ số **CFU (colony-forming units)** – đơn vị biểu thị số lượng vi sinh vật sống, thường từ ≥10⁹ CFU.
Tác dụng phụ và các lưu ý
Probiotics có lịch sử sử dụng an toàn lâu dài ở người khỏe mạnh. Tuy nhiên, có thể gây một số tác dụng phụ nhẹ, thoáng qua trên đường tiêu hóa như:
* Đầy hơi
* Chướng bụng
* Tiêu chảy
* Khó chịu vùng bụng
Mặc dù nhìn chung an toàn, probiotics không phù hợp với mọi đối tượng. Một số nhóm nguy cơ cao như:
* Trẻ sơ sinh
* Người cao tuổi
* Bệnh nhân suy giảm miễn dịch
có thể gặp các biến chứng hiếm nhưng nghiêm trọng như:
* Nhiễm trùng
* Nhiễm khuẩn huyết
* Tương tác thuốc
* Rối loạn kiểm soát đường huyết
* Kích hoạt bệnh tự miễn
Do đó, việc tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi sử dụng là cần thiết, đặc biệt ở những bệnh nhân có bệnh lý nền.
Ngoài ra, ở những người khỏe mạnh có chế độ ăn đa dạng, giàu chất xơ và thực phẩm lên men, việc bổ sung probiotics có thể không cần thiết, thậm chí trong một số trường hợp có thể không mang lại lợi ích rõ ràng.
Cách bổ sung probiotics vào chế độ ăn
Mỗi chế phẩm probiotics có hướng dẫn sử dụng riêng. Một số bằng chứng trước đây cho thấy nên dùng probiotics trước bữa ăn khoảng 30 phút để hạn chế ảnh hưởng của acid dạ dày. Tuy nhiên, nhiều chế phẩm hiện nay đã có lớp bao bảo vệ, cho phép sử dụng ngay cả khi đói.
Hiệu quả của probiotics phụ thuộc nhiều hơn vào “tính đều đặn trong sử dụng” hơn là thời điểm dùng.
Probiotics thường không cư trú lâu dài trong đường ruột. Khi ngừng sử dụng, hệ vi sinh sẽ trở về trạng thái ban đầu. Vì vậy, việc sử dụng đều đặn giúp duy trì mật độ vi sinh vật có lợi ở mức tối ưu.
Duy trì thói quen sử dụng thực phẩm giàu probiotics hoặc chế phẩm bổ sung sẽ góp phần hỗ trợ sức khỏe lâu dài.
Lời kết
Probiotics là các vi sinh vật sống mang lại lợi ích sức khỏe khi được sử dụng với liều lượng thích hợp. Có thể bổ sung probiotics thông qua thực phẩm hoặc chế phẩm chức năng. Mặc dù không phù hợp với tất cả mọi người, việc sử dụng probiotics một cách hợp lý và đều đặn có thể hỗ trợ duy trì hệ vi sinh khỏe mạnh và cải thiện tình trạng sức khỏe tổng thể. Trước khi bắt đầu, nên tham khảo ý kiến bác sĩ để đảm bảo tính phù hợp và an toàn.
TS.BS. Trần Việt Hùng – TT Nội soi tiêu hóa & Thăm dò chức năng
Chưa có bình luận.
